Væntanleg bók

Ef amma mín er ekki á himnum, er enginn þar

Næsta bók Mariu á upptök sín í hennar eigin fjölskyldusögu. Hún segir frá ömmu hennar, Hilmu Broström, fæddri Töyrä árið 1909, og frá bernsku sem er fjarri þeirri sem við þekkjum í dag.

Hilma ólst upp í Karesuando og var á skólaheimavist öll skólaárin, þar sem börnin bjuggu yfir veturinn og fengu aðeins að fara heim til fjölskyldna sinna um jól og í sumarleyfi. Stundum urðu snjóþyngslin og grimmdarkuldinn til þess að ekki var einu sinni hægt að komast heim um jólin. Slík heimili þjónuðu meðal annars sem heimavist fyrir börn sem bjuggu langt frá skóla, og þúsundir barna vörðu þar hluta af uppvexti sínum.

Á fullorðinsárum skrifaði Hilma sjálf niður sögu bernsku sinnar. Hún reyndi að fá hana gefna út, en ekkert forlag vildi taka hana. Nú, kynslóð síðar, heldur Maria áfram með handritið hennar og lætur sögu ömmu sinnar fá það rými sem hún fékk aldrei þá.

Þetta verður saga um ævi konu, um tíma og um þann hluta sögu Svíþjóðar sem sjaldan hefur verið í brennidepli – og um það hvernig orð konu geta lifað áfram, jafnvel þótt enginn hlustaði á þau í fyrstu.

Stoltið yfir því að saga ömmu okkar hafi verið skráð er mikið í allri fjölskyldunni. Við ólumst öll upp nálægt henni – hljóðlátri, athugulli og umhyggjusamri. Eitt sinn voru það ellefu börn Hilmu og tuttugu og átta barnabörn sem fengu að heyra ævintýrin og sögurnar hennar. Nú, með þessari bók, verða þær aðgengilegar öllum. Fáum konum er það gefið að sjá sína eigin sögu skráða. Saga og tímaskjal um alveg venjulega stelpu í norðri!

Lífið í norðri

Lífið var hart þarna norður frá, nálægt Noregi, Rússlandi og Finnlandi. Fæðing og dauði voru alltaf nálæg. Ein leið til að hjálpa hvert öðru var að nýta þekkingu Sama á jurtum, smyrslum og galdri. Hreindýrakjötið og það sem ræktað var notaði fólk í vöruskiptum – og ekki má gleyma kaffinu og saltinu. Náttúran var alltaf nálæg: stutt sumur og langir dimmir vetur voru hversdagur fólksins þá rétt eins og nú.

Nú á dögum er oft talað um ágreininginn milli Sama og Svía. Það er ekki það sem amma lýsir. Hún lýsir eðlilegu samstarfi, vöruskiptunum milli hirðingjanna – Samanna – og fastbúandi Svíanna. Líf í norðri svo ólíkt lífinu sunnar.

Úr bókinni

Hér kemur brot úr kafla þar sem amma lýsir því sem gerðist þegar samíska konan hellti óvart heitu kaffi yfir litlu systur ömmu minnar:

Samísku konunni þótti svo hræðilegt að hún hefði valdið barninu þessari þjáningu að hún vildi verða eftir til að hjálpa til við að hugsa um litlu stúlkuna. Það leit ekki út fyrir að brunasárin ætluðu að gróa. Bruninn var mikill á litla stúlkulíkamanum. Sárin bötnuðu stundum ögn, en versnuðu svo aftur. Að lokum spurði samíska konan hvort hún mætti hugsa um barnið eftir eigin höfði, því lyfin virtust ekki verka. Mamma gaf henni frjálsar hendur, því allt virtist til einskis. Stúlkan hafði alltaf verið lítil og nú varð hún enn minni. Mamma borðaði og drakk til að halda brjóstamjólkinni handa henni, því sjúga gat hún þó; brjóstagjöfin skipti máli. Allir héldu að litla systir mín myndi deyja fyrr eða síðar. Samíska konan fékk leyfi til að annast hana eftir eigin höfði og með eigin þekkingu. Fyrst lagði hún hreinan líndúk á sárin og ofan á hann þurrkað hreindýrakjöt með fitu í. Þetta var eins konar dragplástur sem átti að draga hið illa út úr sárunum. Þessu hélt hún áfram í margar vikur. Litla systir varð heilbrigð, en örin hafði hún eftir.